Dywersyfikacja w praktyce

Ogłoszona na początku rządów Muhammada bin Salmana w 2016 r. Wizja 2030 – obowiązujący dokument programowy, który wyznaczył cele rozwoju Królestwa Arabii Saudyjskiej (KAS) na kolejnych 15 lat – kładzie silny nacisk na odejście od modelu gospodarczego zależnego od eksportu węglowodorów (przede wszystkim ropy naftowej i jej pochodnych). W jej ramach realizowane są projekty mające pobudzić saudyjską gospodarkę w innych sektorach – od transportu i logistyki, poprzez nowe technologie, aż po wydobycie surowców naturalnych (np. miedzi, niklu czy metali ziem rzadkich). Jednym z najistotniejszych narzędzi realizacji Wizji jest fundusz narodowy (sovereign wealth fund) Public Investment Fund (PIF). Jest to podmiot, za pośrednictwem którego kapitał gromadzony przez państwo – m.in. z zysków z eksportu ropy – jest reinwestowany w projekty rozwojowe oraz instrumenty finansowe (np. obligacje innych państw).

Poszukiwanie nowych możliwości

Wraz z postępującą destabilizacją regionalną w Zatoce Perskiej oraz presją fiskalną priorytety gospodarcze KAS również uległy zmianie. Do tej pory było to spowodowane pogłębiającymi się trudnościami z finansowaniem. Wynika to z faktu, że realizacja Wizji jest wciąż silnie zależna od dostępu do zysków z eksportu ropy. Potrzebę reform uwypuklił również zmieniający się układ sił w regionie. W trakcie irańsko-amerykańskiej wojny Islamska Republika Iranu udowodniła, że jest w stanie przejąć efektywną kontrolę nad cieśniną Ormuz, a nawet, dzięki wsparciu sojuszniczych Hutich, zaburzyć żeglugę przez cieśninę Bab al-Mandab. Tym samym KAS, podobnie jak inne państwa w regionie, za priorytet zaczęła uznawać minimalizację wpływu drożności tych szlaków na ich sytuację gospodarczą – nie tylko w perspektywie krótko- i średnioterminowej (tj. do czasu rozwiązania konfliktu), ale również długofalowo. Jednocześnie istotne będzie zabezpieczenie łańcuchów dostaw i linii produkcyjnych najważniejszych towarów – żywności, surowców krytycznych, uzbrojenia.

Ze względu na te czynniki PIF ograniczył kierowanie zgromadzonych zasobów na rozwój przedsięwzięć o niskim znaczeniu strategicznymi i długim horyzoncie zwrotu z inwestycji, np. tzw. megaprojektów (np. miasta-linii na futurystycznym osiedlu Neom), czy mających znaczenie marketingowe i kulturalne (np. inwestycja w Metropolitan Opera w Nowym Jorku). Zwiększyło się za to zainteresowanie projektami o znaczeniu strategicznym, np. w obszarze metali ziem rzadkich, nowych technologii – w tym systemów daleko idącego monitoringu i identyfikacji osób oraz bezpieczeństwa cywilnego. Saudyjska dywersyfikacja gospodarcza ulega tym samym intensywnej sekurytyzacji.

Partnerstwo i rywalizacja

Ze względu na stosunkowo dużą powierzchnię, bogactwo zasobów naturalnych oraz liczną rodzimą siłę roboczą KAS – w przeciwieństwie do pozostałych państw regionu – ma szerokie możliwości eksploracji zarówno własnych zasobów, jak i możliwości inwestycyjnych w państwach trzecich. Otwiera to drogę do kilkuwymiarowej realizacji projektów – np. w zakresie wydobycia surowców możliwe jest zarówno prowadzenie prac na terytoriach saudyjskich, inwestycje zagraniczne, np. w Pakistanie, jak i międzynarodowe partnerstwa.

Współpracą z KAS zainteresowane są największe światowe mocarstwa. Podczas wizyty w Stanach Zjednoczonych w listopadzie 2025 r. Muhammad bin Salman zawarł z Donaldem Trumpem porozumienie w sprawie współpracy w sektorze surowców krytycznych, a Departament Obrony (Wojny) razem z amerykańską spółką MP Materials i saudyjskim Maaden powołali projekt joint venture rozwoju rafinerii metali ziem rzadkich wydobywanych w KAS. Z kolei w lipcu br. ci sami partnerzy zawarli umowę o współpracy w zakresie rozwoju cywilnej technologii nuklearnej. Jednocześnie KAS utrzymuje bliskie kontakty gospodarcze z Chinami. Według oficjalnych saudyjskich statystyk za 2024 r. ChRL były odbiorcą prawie 23% całego eksportu KAS (przede wszystkim paliw), a niemal 35% towarów importowanych do Arabii pochodziło z Chin (przede wszystkim maszyny i pojazdy). Ponadto Chiny intensywnie inwestują w KAS w sektorach technologicznych i energetycznych, ponieważ postrzegają to państwo jako ważny element Inicjatywy Pasa i Szlaku. Arabia Saudyjska rozwija też projekty ze spółkami technologicznymi z Europy i Azji Wschodniej. Od 2015 r. PIF współpracuje również ze swoim odpowiednikiem z Rosji (Rosyjskim Funduszem Rozwoju) nad projektami z sektora energetycznego.

Na saudyjską politykę gospodarczą wpływa również konkurowanie z sąsiadami. Państwa Półwyspu – w szczególności mające podobne ambicje regionalne Zjednoczone Emiraty Arabskie (ZEA) – rywalizują o przyciągnięcie inwestycji zagranicznych, np. w zakresie nowych technologii, projektów logistycznych czy turystyki. Zarówno KAS, jak i ZEA próbują rozciągać swoje wpływy również poza Zatoką, np. w rogu Afryki. O ile jednak ZEA ze względu na niewielkie terytorium silnie stawia na rozwój projektów zagranicznych (np. poprzez spółkę zarządzającą portami DP World), KAS może korzystać z własnych zasobów. Dlatego też Arabii Saudyjskiej zależy na regulowaniu podaży ropy i utrzymywaniu jej wysokich cen na światowych rynkach, co było przyczyną niedawnego wyjścia ZEA z OPEC.

Wyzwania i ryzyka

Realizacja Wizji 2030 nie postępuje zgodnie z planem. Obszarami, w których realizacja projektów jest opóźniona, są m.in. inwestycje zagraniczne (w 2025 r. udział inwestycji zagranicznych w PKB KAS wyniósł 2,8%, zaś cel roczny zakładał 3,4%) czy udział eksportu towarów niewęglowodorowych w ogólnym eksporcie saudyjskim (w 2025 r. wynosił 22%, chociaż cel zakładał aż 38%). Co więcej, powodzenie strategii KAS jest wciąż uzależnione od dochodów z eksportu ropy naftowej, zaś przedłużający się konflikt irańsko-amerykański negatywnie przełoży się na napływ inwestycji zagranicznych, co utrudni pozyskiwanie kapitału. Dodatkowo wysokie wydatki w sektorze państwowym i wsparcie dla obszarów pozaprzemysłowych – administracji, usług publicznych, promocji marki narodowej – połączone z niechęcią do podwyższania danin publicznych (w szczególności podatków) nadwyręża sytuację fiskalną państwa, przez co PIF ma do dyspozycji mniej zasobów finansowych.

Perspektywy współpracy międzynarodowej

W ramach dywersyfikacji gospodarczej Arabia Saudyjska poszukuje partnerów wśród szerokiej grupy podmiotów. Chociaż architektura bezpieczeństwa KAS bazuje przede wszystkim na współpracy z USA, w sferze ekonomicznej państwo utrzymuje dobre relacje z większą liczbą partnerów, głównie spoza strefy wpływów amerykańskich. Wzmacnia to sieć powiązań KAS z państwami o różnych interesach. W efekcie stabilność i bezpieczeństwo Arabii Saudyjskiej stają się istotne dla decydentów z wielu części świata, którym zależy na dostępie do saudyjskiego kapitału.

Dla Unii Europejskiej nowe kierunki rozwoju KAS mogą być okazją do zacieśnienia współpracy. UE poszukuje różnorodnych partnerstw gospodarczych w celu zabezpieczenia własnych łańcuchów dostaw, a jednocześnie dysponuje technologicznym know-how, którego potrzebuje Arabia Saudyjska. Aby wzmocnić współpracę, należy rozwijać formalne więzi, takie jak umowa o partnerstwie strategicznym (Komisja Europejska otrzymała mandat do jej negocjowania z KAS w lipcu 2025 r.) czy umowa o wolnym handlu (której negocjacje należy rozpocząć). Pakiet porozumień umożliwi UE osiąganie celów powiązanych z bezpieczeństwem gospodarczym – dostęp na preferencyjnych warunkach do surowców, również niewęglowodorowych, czy do centrów przeładunkowych. Pozwoli również na pogłębienie współpracy w zakresie bezpieczeństwa (chociażby wymiany informacji wywiadowczych czy dotyczących cyberbezpieczeństwa), np. na wzór umowy o partnerstwie w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony między UE a Indiami ze stycznia br. Polski biznes może skorzystać przede wszystkim na partnerstwach technologicznych, a także na intensyfikacji eksportu żywności i produktów rolniczych do KAS.

Intensyfikacja kontaktów będzie też okazją do promocji europejskiej perspektywy na rosyjską agresję wobec Ukrainy. UE powinna negocjować zawarcie w potencjalnych umowach postanowień dotyczących zrównoważonego rozwoju i forsować podwyższenie standardów ochrony praw człowieka w KAS, przede wszystkim w zakresie działania wymiaru sprawiedliwości, wysokości wymierzanych kar i częstotliwości wykonywania wyroków śmierci.